Indietro

ⓘ Cudògn



                                               

1957

08 02 Ungària John von Neumann nasüü János Lajos Neumann, matemàtich.

Cudògn
                                     

ⓘ Cudògn

Cudògn Codogno en italiàn, Cotoneum en latìn lè na cità de la Pruincia de Lod chel ghha 15 844 abitant dàto del Dic 2015. Lè el cumün püssè grand dal teritori ciamàd bass ludesàn chel ghha pressapòch 90.000 abitànt. Insema ai cumün de Fumbi e San Fiuràn el furma un continuum abitàd de püssè de 20.000 abitànt.

                                     

1. Num

Ghen dù ipòtesi etimulògiche in merit a lurigin dal num de Cudògn arcaicamént Cotoneum. La prima la sriferìss al cunsul rumàn Aurelius Cotta che lha batüd i gal de lInsübria che steun ind i sò teritori; la scunda la fà riferimént al pum cutògn Malum Cotoneum, früt tipich dla zona. Fin a letà de mes, quasi tüt el bass ludesàn lera cuèrt da busch. La pianta da früta che la ghera püssè lera el pum.

                                     

2. Storia

La prima testimuniansa de lesistensa dal burgh l’è dal 997: el center abitàd de Cudògn l’è citàd ind un diploma de lImperadù Uton III. Ind el curs dal XI secul, el cumün el feva part dal feud dal vescuv de Lod, menter ind el 1441 l’è passàd suta el dumini dla famija Fagnani e dal 1450 ai Trivulzio.

Ind el 1453 Francèsch Sforza el gh’ha dai el status de burgh. Bele ind a chel épuca lì, Cudògn la ghèva un fort sentimént autunumista, cun una sò vita cumerciàl.

El burgh l’era un center de atrassión par tüti i paés visìn, tant che i cudugnés, in cerca de l’indipendensa dai Trivulzio, i han chiest da es cunsideràd piasentìn, anca par avègh püssè libertà e pudè fà dal cumèrc ind un marcà püssè grand.

Insì, cun un ducümént firmàd 21 aprìl 1492, i cudugnés i en diventàd citadìn piasentìn. Da alura, cume ringrassiamént, la lüpa de Piasensa lè ind el simbul dla cità, ligada cun una cadena dor a un albor de pum cutògn.

Linissi dal XVI secul lè stai un brüt mumént par dü rob: la guera tra Francia e Spagna par lucupassión de la penisula italica e la pesta che ind el 1516 lha decimàd la pupulassión. Cudògn lè staia anca sachegiada dal Düca de Burbón dirèt vers Pissighetón. Par quést dopu un quàl an, ind el 1524, el burgh lè stai furtificàd cun di sò mür.

Scunda i sinud diucesàn, i abitànt dla cità i erun 3.500 ind el 1584, ma bele ind el 1609 i erun passàd a 5.300 e, ancabén la pesta mansuniana che dal 1630 lha massàd el 20% dla pupulassión, vers la fin dal 1600 Codògn la cunteva 6.500 ànime. El cumün lè stai ucupàd dai lansichenèch ind el 1639. Quest lè vün di mutìu dla difüsión dal cuntàg.

Ind el XVII secul, una cunsulidada prusperità ecunòmica lha spint i capurión dal burgh a dumandà lemancipassión da la servitü feudàl. Insì, la morte dal princip Antonio Teodoro Trivulzio, acadüda ind el 1678, datu che lü leva miga lassàd di fiöi masc, i cudugnìn i sen afrancàd e, ind el agùst dal stess an, tüti i om i han giüràd fedeltà al Re.

La vedua dal feudatari, fort de un ducümént firmàd a Madrid, ind el 1655 lha scunfessàd chel atu chì e par quest lha dumandàd la sücessión ai titul dal marì mort. Alura i cudugnìn i han tiràd föra un diploma firmàd da Carlu II el 6 giügn 1672 ind al quàl vegneva garantida in perpetuo la libertà de Cudògn da tüti i feud. Da chel mumént lì, Cudògn lè stai un burgh regàl.

Cun la növa indipendensa, i en inissiàd dü secul pusitìu par lecunumìa cudugnina, grassie suratüt a lagricultüra, a lindüstria dal lin, dla seda e a quela dal furmài, che la sè svilüpada par tucà el massim ind el XVIII secul, quànd a esclüsión de le vie püssè centrài dal burgh, in tüte le altre gherun dle casere bune davègh indén pussè de mila furme de grana lüna. Ind el 1700, la cità la espurteva pressapòch 40.000 furme a lan.

Cudògn lè staia impurtanata anca in età napuleònica quand, par rinfursala amò püssè, i ghen stai tacàd i burgh de Gatera, Artégn e Triülsa, turnadi a es indipendént cun la custitüssión dal Regn dal Lumbardo-Véneto. Gatera e Triülsa i en staie pö inglubade definitivamént ind el 1869, menter Artégn lè andai suta a Fumbi.

Par spiegà la sò impurtansa ind el XIX Secul, ghè da imaginà che se ciapun i vec cunfìn dla pruincia de Milàn, Cudògn lè stai el quart cumün dal teritori par nümor de abitànt ind i censimént dal 1861, 1871 e 1881, de dré a le cità de Milàn, Munsa e Lod.

Ind el 1800 i cudugnìn i en stai anca atenti la causa nassiunàl. I cuspirassión le guere dal risurgimént i han truàd ind la gent dla bassa de Lod tanti suntenidù: 283 de Cudògn i han partecipàd a le guere cume vuluntari e 10 de lur, cume ghè scrit ind una pedra missa ind al curtìl dal palàss dal cumün, i en mort; 64 i han cumpagnàd Garibaldi en Sicilia ind el 1860, e quaidün lha partecipàd la spedissión di mila.

Cume in tante cità dItalia, la prima guera mundiàl lha purtàd centinaia de mort, menter ind el curs dla scunda tanti i han fai part dla resistensa, anca se lera forta la spinta di visìn center fascista de Piasensa e Cremuna e la zona lera taticamént dificil parchè, da la Via Emilia e da la linea di tren Milàn - Bulogna, i passevun de spess i suldà tudésch.

Ind el dopuguera lindüstrialisassión lha miga purtàd el svilüp de le altre cità dla Lumbardìa, e Cudògn lè insì diventàd un picul center de pruincia, anca se lè rimàst el püssè pupulàd cumün dal bass ludesàn.

Ind el 1955 el burgh lè stai ricunussüd cume cità. Par che chla dumanda chi la sia staia esaüdida dopu 150 an. Difati i cudugnìn levun bele chièst a Napuleón, cun una petissión dal 5 utubor dal 1796.

La cità lè passada la cronaca el 9 disembor dal 1957 par un disastor feruviari che lha pruvucàd la mort de 15 persune e el ferimént de altor 30.

Ind al 1992 a Cudògn el sè tegnüd un referendum pupulàr sü ladesión la pruincia de Lod. L89% dai citadìn lha vutàd cuntra. Anca se i cudugnìn, insì cume i abitànt dla visina Fumbi, i han esprèss la vuluntà de restà cun Milàn, el cumün lè stai acurpàd la növa pruincia. Altor cumün, cume San Culumbàn, Cer, San Zenón e Duera i en invece reüssìd a restà cun le pruince de Milàn e Cremuna.

                                     

3. Persunalità ligade a Cudògn

A Cudògn i en nassüd larcivescuv Rino Fisichella, lex banché Giampiero Fiorani e latùr e scritùr Maurizio Milani.

Ind el sò teritori lè mort, ind un incident stradàl, el giurnalista Giuàn Brera.

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →